भारतमा गर्मीको कहरः स्वास्थ्य, शिक्षादेखि रोजगारीमा असर

भारतका विभिन्न राज्यमा अत्यधिक गर्मीका कारण जनजीवन प्रभावित बन्दै गएको छ ।

मध्यप्रदेशदेखि राजधानी नयाँदिल्लीसम्म तापक्रम ४५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्न थालेपछि स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा तथा रोजगारीका क्षेत्रमा गम्भीर असर देखिन थालेको छ । मध्यप्रदेशको शम्शेदवादमा कार्यरत अनमी पूजा साहुका लागि गर्मीका बीच नियमित खोप अभियान सञ्चालन गर्नु चुनौतीपूर्ण बनेको छ । घर–घर पुगेर बालबालिका र गर्भवती महिलालाई खोप लगाउनुपर्ने भएकाले उनले बिहानैदेखि काम सुरु गर्नुपर्ने अवस्था रहेको बताइन् ।

“धेरैजसो समय बाहिर बिताउनुपर्छ । मध्याह्नको चर्को घामअघि नै काम सक्नुपर्ने बाध्यता छ । अहिले घरबाहिर निस्कनु नै चुनौतीपूर्ण बनेको छ,” साहुले भनिन् । उनका अनुसार अत्यधिक गर्मीका कारण धेरै अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई खोप केन्द्रसम्म ल्याउन चाहँदैनन् । कतिपयले गर्मी कम भएपछि मात्र खोप लगाउन आउने बताउने गरेका छन्, जसले नियमित खोप कार्यक्रममै अवरोध सिर्जना गरिरहेको छ ।

साहुजस्तै अन्य स्वास्थ्यकर्मीहरूले पनि दैनिक १२ देखि १३ किलोसम्मको सामग्री बोकेर गाउँ–गाउँ पुग्नुपर्ने अवस्था छ । खोप सुरक्षित राख्न कुलर बक्स, औषधि, अभिलेख र पानीका बोतलसहितको भारी बोकेर काम गर्नुपर्ने भएकाले उनीहरू थप जोखिममा परेका छन् । लाटेरी ब्लकस्थित बिजुखेदी स्वास्थ्य केन्द्रमा कार्यरत अनमी सुमित्रा देशमुखले पनि अत्यधिक गर्मीले स्वास्थ्य सेवा प्रवाह प्रभावित भएको बताइन् । “मानिसहरू घरबाट बाहिर निस्कन मान्दैनन् । बालबालिकालाई खोप केन्द्र ल्याउन चाहँदैनन् । त्यसैले घर–घर पुग्नुपर्छ, जुन निकै कठिन हुन्छ,” उनले भनिन् ।

हरियाणामा गरिएको एक अध्ययनअनुसार अधिकांश जनस्वास्थ्यकर्मीले दैनिक ६ देखि १० घण्टासम्म घरबाहिर बिताउनुपर्ने अवस्था रहेको पाइएको छ । अध्ययनमा सहभागी ८३.७ प्रतिशत स्वास्थ्यकर्मीले अत्यधिक गर्मीमा काम गर्नुपरेको बताएका छन् भने ३७.२ प्रतिशतले मात्रै पर्याप्त पानी पिउन पाएको उल्लेख गरेका छन् । उनीहरूले थकान, डिहाइड्रेसन, टाउको दुख्ने र रिंगटा लाग्ने समस्या भोग्नुपरेको बताएका छन् । हिटवाचका संस्थापक तथा अनुसन्धानकर्ता अपेक्षित वार्ष्णेयले स्वास्थ्यकर्मीलाई हिट स्ट्रेस व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम, सुरक्षित यातायात, पानी, छहारी तथा कुलिङ सेन्टरको व्यवस्था गर्न सरकारलाई सुझाव दिएका छन् ।

विद्यालय बन्द हुँदा महिलाको रोजगारीमा असर

भारतका २८ राज्यमा मे महिनादेखि जुनको अन्त्यसम्म अत्यधिक गर्मीका कारण विद्यालयहरू बन्द गरिएका छन् । यसले एकातर्फ बालबालिकाको पढाइ प्रभावित भएको छ भने अर्कोतर्फ महिलाहरूको रोजगारीमा प्रत्यक्ष असर परेको छ ।

दिल्ली महानगर क्षेत्रको नोयडामा बस्ने साक्षी कट्यालले छोरीको विद्यालय बन्द भएपछि आफ्नो कर्पोरेट जागिर नै छाड्नुपरेको बताइन् । “छोरीको हेरचाहका लागि घरमै बस्नुपर्‍यो । त्यसपछि जागिर छाड्न बाध्य भएँ,” उनले भनिन् ।

उत्तर प्रदेशको नोयडानजिक बस्ने २४ वर्षीया जिनत खातुन पनि यस्तै समस्यामा छिन् । घरेलु कामदारका रूपमा काम गर्ने खातुनले विद्यालय बन्द हुँदा छोरीको रेखदेखका लागि अतिरिक्त खर्च गर्नुपरेको बताइन् । “छोरीलाई हेर्न स्थानीय महिलालाई मासिक ६ सय रुपैयाँ दिनुपर्छ । त्यो रकम जुटाउन तरकारीको खर्च कटौती गर्नुपरेको छ,” उनले भनिन् ।

दिल्लीकी सुर्बी देवीले पनि विद्यालय बन्द हुँदा अपांगता भएका आफ्ना छोराछोरीको हेरचाहका लागि काम छाड्नुपरेको र त्यसबाट आम्दानी गुमाउनुपरेको गुनासो गरिन् ।

जलवायु नीतिमा महिलाको मुद्दा ओझेलमा

भारतको सरकारी थिंक ट्यांक नीति आयोगकी पूर्वनिर्देशक उर्वशी प्रसादका अनुसार भारतका जलवायु तथा गर्मी व्यवस्थापनसम्बन्धी नीतिहरूले महिलामाथि पर्ने प्रभावलाई पर्याप्त रूपमा समेट्न सकेका छैनन् । उनले अत्यधिक गर्मी र त्यससँग सम्बन्धित सरकारी निर्णयहरूले घरेलु कामदार, फुटपाथ व्यापारी, कृषि मजदुर तथा निम्न आय भएका परिवारका महिलाहरूलाई सबैभन्दा बढी असर पार्ने गरेको बताइन् ।

भारतको शिक्षा मन्त्रालयका एक वरिष्ठ अधिकारीका अनुसार अधिकांश विद्यालयमा गर्मी प्रतिरोधी पूर्वाधारको अभाव भएकाले अनलाइन कक्षा सञ्चालन गर्नुपर्ने बाध्यता छ । यद्यपि विगतको अनुभवले अनलाइन शिक्षा प्रभावकारी नभएको देखाइसकेको उनको भनाइ छ ।

अत्यधिक गर्मीको प्रभाव केवल स्वास्थ्यमा सीमित नरही शिक्षा, रोजगारी, आयआर्जन र सामाजिक जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा फैलिँदै गएको भन्दै विज्ञहरूले दीर्घकालीन अनुकूलन नीति आवश्यक रहेको बताएका छन् ।